Sabotage Bouwhuistunnel in Enschede

 


Gepleegd te Enschede, op donderdag 7 september 1944.

"Ik was een jaar of tien, (omstr. het jaar 1958) toen wij op een dag met de auto, met het hele gezin, naar oma gingen. Om daar te komen, reden wij zoals altijd door het kleine tunneltje, in Enschede, onder het spoor door. Dit was het z.g. "Bouwhuistunneltje". Deze keer vertelde vader (Piet) dat zij in de oorlog getracht hadden om dit tunneltje op te blazen, om het treinverkeer voor de Duitsers onmogelijk te maken. Dit opblazen was slechts ten dele gelukt. Het treinverkeer was nadien wel onmogelijk geworden, doch de opzet om het hele tunneltje op te blazen, was mislukt.
In het tunneltje zelf ontstonden alleen zware beschadigingen. Mijn vader wees mij op een plek, in dat tunneltje, waarin zo te zien nieuwe stenen waren aangebracht.
Dit was dus, zo 14 jaren na de aanslag nog steeds te zien. Nadien keek ik elke keer, wanneer ik door dat tunneltje kwam, naar de plek, zonder eigenlijk te begrijpen, wat er allemaal gebeurd was, om welke reden het gebeurd was en al helemaal niet hoe één en ander in zijn werk was gegaan...."

De toedracht:
Alhoewel het nergens beschreven staat, heeft Piet inmiddels het commando gekregen van de nieuw opgerichte Knokploegen binnen Enschede, die kort daarop afdelingen werden van de Binnenlandse Strijdkrachten. Johannes stond boven hem en had het commando over geheel Twente.

Een voorbeeld is de heer Lette, die in die tijd ook deel uitmaakte van de groep nieuwelingen onder de leiding van "Blonde Piet".
Hieronder doet hij zijn verhaal:
"Piet Alberts, kende ik in de oorlogsjaren als zodanig niet. Ik kende hem alleen als "Blonde Piet". Zo stond hij bij de verzetsmensen bekend en later ook bij de vijand. Gelukkig heeft de vijand nooit het verband kunnen leggen tussen "Blonde Piet" en zijn werkelijke naam, anders was hij zeker gearresteerd.
Hij had meerdere groepen onder zich en kwam overal. Het was niet zo dat onze groep op een geheime locatie zat. Wij waren gewoon thuis en als wij een klus kregen, deden wij die en daarna ging ieder weer zijns weegs. Het was zelfs zo dat je, met uitzondering van de commandant, ook maar heel weinig wist van de personen in je eigen groep. Omdat dit véél te gevaarlijk was. Laat staan dat je iets zou weten over andere groepen. Er waren groepen die maar heel weinig actie ondernamen. Onze groep was vrij actief.
Een aantal mensen van onze groep ken ik nog. Dit waren:
Klaas Nijenbrink, dat is zelfs een neef van mij. Hij heeft een broer Harm Nijenbrink, die bij de politie heeft gezeten. Verder Jan Beugelink, die was na de oorlog ook bij de politie, Johan van de Berg, Hofstra, Johan Letteboer, Wim Nierkens, Jonny Boer, dit was een zoon van een groentenboer, aan de Kuipersdijk te Enschede. Hij was volgens mij de jongste van de groep. Verder Dries van Leeuwen, die is later een bekende scheidsrechter geworden en Johan Gerbens, die volgens mij goede banden onderhield met de Kringcommandant Binnenlandse Strijdkrachten, Ben ter Kuile. Verder nog Klaas Straatman. Hij was volgens mij hoger en deed zelf nooit mee aan acties. Hij gaf volgens mij alleen de bevelen. Ik herinner mij ook nog aan Hennie Meurink en Johan Hofstra als leden van de groep.

Onze werkzaamheden bestonden uit alles wat ons opgedragen werd, zoals het plegen van sabtage en het verzamelen en transporteren van gedropte wapens, munitie en springstof."

De opdracht:
Na de geslaagde sabotage op de spoorlijn Goor - Delden, krijgt Piet direct hierop de opdracht ook de spoorlijn Hengelo (O) - Enschede te saboteren. Dit keer moet hij het doen met de hem ter beschikking staande mensen in Enschede.

De uitvoering:
Piet zoekt binnen zijn Enschedese groep een aantal mensen, die mee kunnen doen aan deze actie. O.a. Dirk Kloos, wordt gevraagd. Verder vraagt hij om mee te doen, onder andere de zeer omstreden ex- Nederlandse SS'er, Wim Wijtman, die voor de Duitsers aan het Oostfront tegen de Russen had gevochten. Bij een verlof in Nederland werden hem de ogen geopend en wilde hij niets liever dan het verzet helpen. Hij was vroeger onderwijzer en afkomstig uit Wormerveer. Velen binnen het verzet vertrouwden hem niet en wilden niets met hem te doen hebben. Piet vertrouwde hem wel. Toen hij commentaar kreeg van medeverzetsstrijders, die hem tevens totaal voor gek hielden, om deze man met zo'n actie mee te nemen zei Piet: "Het is tevens een test om te kijken of hij goedwillend is".
De actie gebeurt vervolgens in de late avond van donderdag, 7 september 1944. Het opblazen van het tunneltje gelukt maar ten dele. Het stort, zoals de verwachting was, niet in. Er ontstond alleen een groot gat. Kort daarop ontspoort een passerende trein en de machinist van deze trein komt daarbij om het leven. De omgekomen machinist van de trein, was een collega, van de vader van Dirk Kloos, die ook meegeholpen had aan deze sabotage. 

Bij de wachtcommandant van politie komt de melding als volgt binnen:

7 september 1944, 23.30 uur:
Wordt vanaf het station kennisgegeven dat tussen het station en café Bouwhuis, twee op de lijn Enschede - Hengelo (O) rijdende locomotieven in de lucht zijn gevlogen. Eén machinist is gedood. Een ziekenauto was reeds gewaarschuwd.
Kapitein van de Wal, Opperluitenant Bergsma en Bruining, alsmede de Kapitein Korpschef, Feldgendermerie en Sicherheitsdienst gewaarschuwd.
Dr. Veldman zal er heen gaan.
Brigadier Meinema, Marchant, Boonk en Onsman zijn er eveneens heengezonden.
Rechercheur van Gendt gewaarschuwd.


Nader wordt door de politie gerapporteerd:
Er heeft bij het viaduct, nabij café Bouwhuis een ontploffing plaatsgevonden. Een machinist Anton Vorlog uit Hengelo(O) is daarbij gewond geraakt en naar het ziekenhuis overgebracht. Het onderzoek is in handen van de Duitse instanties.  

Overdenking:
Wat bedoelde Piet met te zeggen dat de aanslag niet gelukt was. Wist hij niet wat deze aanslag voor gevolgen had? In de, in die dagen officiele kranten is niets te lezen over sabotageacties en overvallen.
Alleen is te lezen dat de Duitsers, ondanks zware verliezen, positieve resultaten aan het front boeken.
Dat Piet kennelijk onder de indruk van deze aanslag was, is wel duidelijk. Hij vertelde bijna nooit iets tegen zijn kinderen, maar kon het niet laten om spontaan over dit tunneltje te vertellen. Achteraf blijkt dat hij dan ook weer veel bijzonderheden voor zichzelf houdt.

Opmerking: Ik kan over deze aanslag verder geen gegevens vinden. Wel heb ik de beschikking over twee luchtopnames:

 
De linker foto werd geanuit een gealieerd vliegtuig op 19 november 1944, dus ongeveer 2 maanden na de aanslag. Aan de sporen aan de zuidzijde is duidelijk te zien dat er enorm veel werk is verzet en zo te zien is het tunneltje (tijdelijk) opgevuld, om de rails over dit tunneltje voldoende steun te geven.
Op de rechter foto die op 22 april 1945 genomen werd vanuit een gealieerd vliegtuig is de doorgang van het tunneltje weer te zien en loopt er ook weer een gewone toegangsweg naar toe.

Over het Bouwhuistunneltje:

Het tunneltje werd in het jaar 1866 gebouwd t.b.v. de aanleg van de spoorlijn Oldenzaal - Lonneker - Enschede - Boekelo - Haaksbergen. Het gedeelte van deze lijn bestaat nog tussen Boekelo en Haaksbergen. In de zomermaanden rijdt hier als touristische attractie, een klein treintje. Instapplaatsen Boekelo en Haaksbergen.
In het jaar 1972, eindigde de functionaliteit van deze lijn. Alleen werden vanaf die tijd nog enkele bedrijven via deze lijn bediend. En incidenteel reed er nog een nostagische stoomtrein.
Nadat in 1974, naast het tunneltje, een grote tunnel t.b.v. het verkeer werd gebouwd, werd het tunneltje ook niet meer voor het wegverkeer gebruikt. Nadat vanaf het het begin van de jaren '90 de bediening per trein van de laatste bedrijven in het havengebied ook niet meer via dit tunneltje gingen, werd het tunneltje eind '91 of begin '92, met zand volgestort en dichtgemetseld. Daarna verdween het geheel onder het talud van de spoorweg Enschede - Hengelo (O). In de wijk Twekkelerveld, is vooral de bewonersvereniging Rigtersbleek actief met de oude tunnel. Gepoogd werd dit tunneltje weer open te stellen, als historische waarde voor dit stadsdeel, dat voordien bijna alleen via dit tunneltje te bereiken was. De eerstvolgende gelegenheid was richting stad, de tunnel nabij het Volkspark (Tubantiasingel) en richting Hengelo, de spoorwegovergang aan de Auke Fleerstraat.
Omdat de heropening van dit tunneltje geen optie is bekijkt men de mogelijkheid, om dit tunneltje in zijn geheel na te bouwen.

Bron: Wijkkrant Twekkelerveld, jaargang 61, nummer 5 d.d. 28 januari 2011


 

Naar boven

<<<<<                                                     >>>>>