Een begin van verzet
 

Tegenover de leider van het Duitse volk, worden lovende woorden geuit over hoe dapper de Nederlandse Strijdkrachten hebben gevochten. Verder staan de Nederlanders bij de Duitsers min of meer als een broedervolk bekend. Hun taal lijkt op het Duits en zijn ook van het Germaanse ras.
Dit doet Adolf Hitler besluiten om op 30 mei 1940, de Nederlandse krijgsgevangenen vrij te laten. Op 8 juni 1940, is het voor Piet en Gerrit ook zo ver en krijgen zij groot verlof. Ze komen per trein aan en worden eerst in het Volkspark opgevangen. Vandaar gaan ze naar huis. Piet naar zijn verloofde Annie en zijn ouders en Gerrit naar zijn ouders in Hengelo (O).
Piet is veranderd......De oorlog heeft diepe indruk op hem gemaakt. Hij begrijpt niet dat alles in Enschede zo zijn beloop gaat, terwijl, aan het front niets meer in orde was. Vernielingen, doden, gewonden, ontredderden.

Truus, een jongere zuster van Piet:
"De eerste tijd was het verschrikkelijk met Piet. Antoon, de oudste broer van Piet, die bij hem op de kamer sliep, klaagde dat hij vanwege Piet 's nachts geen oog dicht kon doen. In zijn dromen lag hij dingen te roepen als: "Schiet ze dood!".

In die tijd was er geen opvang en de tijd moest alle wonden helen. Niemand had er kennelijk behoefte aan om de persoon Piet eens beter te bekijken en een diepgaand gesprek met hem aan te gaan.

Tekenend is het feit dat niemand van de familie mij vertellen kon over het feit dat Piet in krijgsgevangenschap heeft gezeten.


 

 

De drie gebroeders: v.l.n.r. Antoon, Johan en Pieter.

Op 21 juni 1940, werden de drie gebroeders Alberts op de foto gezet, als herinnering aan de hereniging met de familie. In die tijd lagen vreugde en verdriet heel dich bij elkaar. Zo werd op diezelfde zonnige juni dag bij de familie Keizer het bericht overgebracht dat hun zoon B. Keizer, op de Grebbeberg was gesneuveld.
 

Annie en Piet op een brug over de Buursebeek.


Zowel Annie, als Piet willen niets liever als hun oude leventje weer oppakken. Ze gaan er weer met de fiets op uit. Maar het is niet meer zoals enige maanden geleden. Er is iets bij Piet geknapt. Hij loopt over van woede en wil niets liever dan de Duitsers het land uitjagen. Toch wordt het gewone leven weer zo goed mogelijk opgepakt.

 


Op 17 oktober 1940 geven Annie en Piet kennis van hun voorgenomen huwelijk. Niets groots, een klein feestje. Eén kaartje bleef bewaard van de hartsvriendin van Annie, genaamd Willie Woudenberg (Later gehuwd met Jan Beugeling).

 

Familie Alberts aan de Vlierstraat te Enschede.

In de maand november 1940, zijn de ouders van Piet 30 jaar getrouwd. Er wordt een klein feestje gehouden. Iedereen is aanwezig, alleen Piet en Annie zijn er niet............

Wat gebeurt er in die periode allemaal?
Om de bevolking in de hand te houden beginnen de Duitsers beperkingen op te leggen, mede door de toen al gepleegde sabotage-acties:
1. Een kabelwacht wordt aangesteld, om de bovengrondse telefoonkabels te bewaken.
2. In de maand september 1940, worden alle Nederlanders van 15 jaar en ouder verplicht om een identiteitsdocument met zich mee te dragen. Iets wat de Nederlander helemaal niet gewend was.


 

 

De persoonsbewijzen van Piet en Annie.


3. Op 31 oktober 1940, wordt een uitgaansverbod ingesteld tussen 24.00 uur en 04.00 uur. Horeca en bioscopen dienen om 23.00 uur gesloten te zijn. Tevens wordt een dansverbod ingesteld, in openbare gelegenheden en in verenigingsverband.
4. Per 1 januari 1941, moet bij ieder radiotoestel een luistervergunning aanwezig zijn. Daarbij wordt toegestaan naar Duitse en Nederlandse zenders te luisteren. Naar Engelse zenders luisteren is uit den boze. Zo denkt men dan ook alle radiotoestellen geregistreerd te hebben voor het geval dat.......
Toen alle vergunningen rond waren, werden de vergunninghouders verplicht hun radiotoestel in te leveren. Dus vanaf die tijd was het bezit van een radiotoestel "illegaal".
5. Maar wat het aller ergste in deze tijd is: Zo langzamerhand komen de Jodendeportaties op gang. De Duitsers lieten de ambtenaren van de Burgelijke stand eerst alle adressen van Joden uitzoeken en nu gaan ze aan het werk. Dit blijft natuurlijk bij de rest van de bevolking niet onbemerkt.....(Velen bleven gespaard doordat zij vanuit het stadhuis getipt werden)

Piet en zijn familie kerken, sinds dat zij in Enschede wonen, in de Gereformeerde kerk van Enschede zuid, aan de Haaksbergerstraat. Daar zitten een aantal jonge mannen, die elkaar kennen van de jongelingen vereniging:
Tijdens vergaderingen, die normaal een bijbels karakter hebben, wordt natuurlijk ook veelvuldig gesproken over de bezetting en ze zijn het met elkaar eens. Hun geloofsovertuiging dwingt hen om tegen de bezetter van hun land, die hun Koningin had verdreven, hard op te treden. Hoe en wat moeten ze doen? Iets met geweld? Sabotage? Of alleen tegenwerken? Eén van de leden van die groep, de bakker Johannes ter Horst, heeft al via, via geprobeerd om naar Engeland te komen, om net zoals Piet en Gerrit dat wilden doen, hun strijd tegen de Duitsers voort te zetten. Voor Johannes gaat dit niet door omdat hij niet in militaire dienst heeft gezeten.
De groep jongelingen die wat willen ondernemen, bestaat verder uit: Dries Nijenhuis, Cor Brasz, Frits Buitenbos en Joop Jonge Poerink.

Toch is deze groep niet zo hecht als je zou denken. De heer Bartel Lassche (overl. 11-10-2008 te Enschede), die alles van dichtbij heeft meegemaakt, hierover:
"In het begin van de oorlog lag het verzet als los zand aan elkaar. Binnen onze kerk was van organisatie ook geen sprake. Er gebeurde wel veel, maar de één werd voorzichtig gevraagd om wat te doen, terwijl de ander er niet vanaf wist. In de oorlog was het een code "Wanneer er achter jou iets gebeurt, kijk niet om. Dan ben je ook geen getuige en weet je van niets". 

Zo zal het ook met Piet zijn vergaan. Hij zal voorzichtig gevraagd zijn om mensen, die door de Duitsers gezocht werden, te helpen onderduiken. De groep jongeren, die zich met deze activiteiten bezig houdt wordt steeds groter. Steeds meer willen iets ondernemen, om Nederland te bevrijden van de Duitse bezetter.
Deze drang is er ook onder de ex-militairen die zich organiseren in de zogenaamde Orde Dienst (OD). De bevrijding zal niet zo lang op zich laten wachten en daarna moet er toch orde gehandhaafd worden?          

Johannes blijkt contactueel begaafd te zijn. Ondanks dat hij maar een bakkertje is, krijgt hij contacten op het gemeentehuis met deze ordedienst. Veel leden van de ordedienst zien kans naar Engeland te vluchten, om zich daar voor te bereiden op de bevrijding van Nederland.
Begin 1941 is er onder deze OD-mensen een golf van arrestaties, (landelijk werden er door de Duitsers ongeveer 400 personen opgepakt) waardoor Johannes zich ook genoodzaakt voelt om onder te duiken. Dit doet hij niet in Enschede, maar gaat naar zijn zwager Jaap de Jong, in Amsterdam.

Behalve vanuit de Gereformeerde hoek, wordt er natuurlijk meer verzet georganiseerd. O.a. bij de Comministische Partij Nederland, de Trouwgroep en nog een aantal spionagegroepen.

Begin 1941, worden de deportaties van Joden zo extreem, dat geen enkele inwoner van Enschede kan zeggen, daar niets van te weten. Ook de Joden die nog niet opgepakt zijn, worden verplicht een z.g. Jodenster te dragen.

Op de 23e verjaardag van Piet (5 juli 1941), worden alle politieke partijen verboden en in de maand september 1941, wordt ook de gemeenteraad van Enschede opgeheven.

In de nacht van 13- op 14 september 1941, worden in Enschede 150 Joden opgepakt, zogenaamd als vergelding voor de vele sabotageacties op telefoonlijnen. Tegen hen wordt gezegd: "Jullie gaan naar Schoorl". De trein vertrekt, maar niet naar het westen, naar de kust....., maar rijdt richting concentratiekamp Mauthausen in Duitsland. Hun laatste reis......
Dominee Nanne Swiep gaat nog, als vertegenwoordiger van alle kerken in Enschede, naar Den Haag om het ongenoegen, dat er in het algemeen in de kerken heerst, over deze deportaties te uiten en vraagt om de terugkeer van de 150 Joden. Hierin heeft hij natuurlijk geen succes.

Door deze deportatie duiken nog meer Joden onder en krijgen de medewerkers van de onderduikersorganisaties het steeds drukker. Dominee Overduin, die in Enschede dienst doet, heeft zelf al een dusdanige organisatie op poten gezet, dat dit een complete dagtaak is geworden. Eigenlijk wordt hem alles te veel. De zussen van Overduin werken al mee. Uiteindelijk krijgt hij nog ondersteuning van de gemeenteambtenaar Friso van Hoorn en de banketbakker G. Voogd en diens dochter Sara. 

In het voorjaar van 1942, is Johannes weer terug in Enschede en begint direct, na zijn terugkomst, mede door de Amsterdamse ervaringen, met het opstarten van een zelfstandige onderduikers-organisatie. De werkzaamheden van deze organisatie zijn het zoeken van onderduikadressen, helpen onderduiken en het verzorgen van deze onderduikers, alsmede het wegbrengen van geallieerde piloten naar de Belgische grens. Hij wordt daarbij waarschijnlijk geholpen door leden van de oude groep. Piet maakt ook deel uit van de groep van Johannes.

Verder zijn er in de kerk van Johannes nog personen die de hulp aan onderduikers individueel aanpakken, dus z.g. éénmansbedrijfjes. Dries Nijenhuis, bijgenaamd "Dolle Dries" is zo´n man.

Er is nog iemand bezig met het opzetten van een onderduikers-organisatie. Dit is Ds. Frits Slomp, alias "Frits de Zwerver". Hij wil het veel groter aanpakken en een Landelijke Onderduikers Organisatie oprichten. Daarom trekt hij door het hele land en belegt overal vergaderingen om te komen tot één grote onderduikers-organisatie.

Ook Adolf Hitler hoort dat het in Nederland nog steeds niet rustig is, dat er veel sabotage gepleegd wordt en veel joden zijn ondergedoken. Daarom geeft hij in de de maand april 1942 het bevel dat alle Nederlandse beroepsofficieren, in krijgsgevangenschap terug moeten keren. Kennelijk heeft dit ook te maken met de vele arrestaties onder OD leden, die (bijna) allen militair waren.
Als gevolg van dit bevel, proberen alsnog veel militairen naar Engenland te komen en anderen duiken onder of melden zich bij een verzetsorganisatie aan.. 

Twee maanden later, op 20 juni 1942, is er weer zo'n onzinnig bevel:
Alle Joden moeten hun rijwiel in leveren aan de Hengelosestraat 52 te Enschede. Het rijwiel moet in goede staat zijn. Zo niet dan moeten zij het rijwiel op eigen kosten laten repareren en daarna inleveren. De in huurkoop gekochte rijwielen, moeten eerst aan de verkoper worden afbetaald en dan ingeleverd.


 

 

Trouwkaart van het huwelijk van Annie en Piet en een foto, gemaakt tijdesn het betreden van het Stadhuis te Enschede.


In deze roerige tijd en tevens door de geruchten dat ook de soldaten binnenkort opgeroepen zullen worden, om terug te keren in krijgsgevangenschap, geven vele jonge stellen elkaar voor die tijd het "ja" woord. Zo ook Annie en Piet, alhoewel zij het huwelijk al veel langer gepland hadden.
De huwelijksvoltrekking vindt plaats op zaterdag, 17 oktober 1942, in het stadhuis van Enschede en aansluitend in de hervormde Lasonderkerk te Enschede.

In een schril contrast met hun dit huwelijk, het volgende. Eén dag daarvoor werd wethouder Haantjes van Enschede, in Woudenberg, samen met 9 leden van de illegale CPN gefusilleerd.

Begin november 1942, wordt Ds. Overduin in Arnhem gearresteerd, terwijl hij in het bezit was van bonkaarten t.b.v. de onderduikers. Deze waren op vrijdag 23 oktober 1942, door de knokploeg van Theo Dobbe in het Friese Wommels buitgemaakt.
Met bonkaarten en distrubutie stamkaarten konden levensmiddelen en andere zaken zoals zeep worden gekocht. Zonder deze documenten, was er op de legale markt niets te koop. Voor de onderduikers moest dus ook voorzien worden in deze stamkaarten en bonnen.

 

 

Deze zaken zijn dus voor onderduikers van levensbelang.........


Ds. Slomp komt ook in Twente om een oprichtingsvergadering te houden. Veel problemen ondervindt hij niet en op 20 december 1942, wordt de Landelijke Onderduikersorganisatie in Twente opgericht.
Slomp geeft een duidelijk hoe en waarom:

1. Onze jongens gaan niet naar de Arbeitsdienst in Duitsland, omdat ze dan een Nationaal Socialistische opvoeding zullen krijgen!
2. Onze jongens en mannen gaan niet naar Duitsland. Want elke man of jongen, die naar Duitsland gaat om daar te werken, stelt       Hitler in de gelegenheid om een extra soldaat naar het front te sturen!
3. Onderduiken, verzetten en saboteren!

Organisatorisch wordt Twente in twee districten opgedeeld, terwijl elke plaats een eigen afdeling zal hebben.

Hengelo (O) met de afdelingen Hengelo, Borne, Almelo, Nijverdal, Rijssen, Wierden, Vriezenveen, Daarle, Diepenheim, Goor en Markelo.
Enschede met de afdelingen Enschede, Denekamp, Oldenzaal, Glanerbrug, een gedeelt van Eibergen, Gronau en Haaksbergen.

Begin 1943, zijn de leiders van de LO district Enschede gekozen; Dit zijn Breteler, Mink, Mulder. Vervolgens komt omstreeks deze tijd Roelof Blokzijl, het groepje versterken.

Ds. Overduin, die inmiddels weer vrij is gelaten, gaat, ondanks waarschuwingen van politiezijde, gewoon door met zijn onderduikerswerk. Hij werkt naast de LO als zelfstandige groep, met dien verstande dat hij alleen de Joden zal verzorgen.

Dan wordt begin februari 1943, door een verzetsbeweging in Den Haag, de Nederlandse generaal H.A. Seyffardt, commandant van het Nederlandse Vrijwilligers Legioen (Pro Duits en vechtend o.a. tegen de Russen aan het oostfront), doodgeschoten.
Als strafmaatregel wordt door de Duitsers bevolen om in het hele land studenten van 18 jaar en ouder op te pakken voor tewerkstelling in Duitsland.
Diepe verontwaardiging onder de Nederlandse bevolking en bij het Enschedese politiekorps, dat gedwongen wordt medewerking aan het oppakken te verlenen. Ongeveer de helft van de agenten dienen daarom hun ontslagbrief in. Er dreigen strenge straffen. Een aantal agenten duiken onder. Uiteindelijk krijgen de agenten het toch voor elkaar dat zij niet mee hoeven te werken aan de arrestaties van studenten. Er wordt een apparte dienst opgericht de z.g. POD (Politieke Opsporings Dienst) waarvan een aantal Duitsgezinde agenten en rechercheurs vrijwillig deel vanuit maken.
Ook in de kerken wordt openlijk geprotesteerd tegen deze maatregel.

Dan volgt er uiteindelijk de algehele april/mei staking. De Duitsers breken deze staking met geweld. Lukraak worden mensen doodgeschoten. Er is na 20.00 uur een uitgaansverbod. Iedereen die dan nog op straat is wordt door de bezetter zonder pardon doodgeschoten. Veel slachtoffers vallen.

Op 3 september 1943, wordt Ds. Leendert Overduin voor de tweede maal gearresteerd i.v.m. zijn illegale praktijken. Hij wordt veroordeeld tot 22 maanden gevangenisstraf. Opmerkelijk lichte straffen krijgt hij. Mogelijk dat hij als persoon respect uitstraalt. Een ander had voor zijn praktijken al lang de kogel gekregen.

Op zondag 10 oktober 1943, is er een vergissingsbombardement op Enschede, door gealieerde vliegtuigen. In totaal vallen er 126 doden en zijn er 191 totaal verwoeste percelen.

Nu komt de periode dat de werkzaamheden van Piet veranderen. Eerst was het alleen onderduikers wegbrengen naar de schuiladressen. Voorzien van bonkaarten, een piloot bij hem thuis een paar nachten onder brengen en later naar de Belgische grens begeleiden, maar zo langzamerhand moeten er ook andere klussen geklaard worden..........

Naar boven

 

<<<<<<<<<                                                                                                         >>>>>>>>>